0% btw op groente en fruit? Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald

Europees recht staat een nultarief op groente en fruit niet langer in de weg. Maar levert de maatregel wel op wat ervan wordt verwacht? Wij rekenen het voor.

Op 15 december 2021 presenteerden de fractievoorzitters Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers het coalitieakkoord "Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst". Daarin staat dat wordt onderzocht of het btw-tarief voor groente en fruit op termijn kan worden verlaagd van 9% naar 0%.

Lange tijd was een nultarief niet mogelijk op grond van het Europese recht. Een verlaging tot 5% was het maximaal haalbare, maar de invoering van een nieuw 5%-tarief was voor de fiscus ICT-technisch niet op korte termijn te realiseren. Op 7 december 2021 bereikten de lidstaten echter een akkoord om meer vrijheid te geven op het terrein van de tarieven. Dat akkoord, dat onder meer een nultarief op bepaalde levensmiddelen mogelijk maakt, is op 5 april 2022 bekrachtigd en een dag later in werking getreden. Het Europese recht vormt dus geen beletsel meer.

De afbakening

Het kabinet onderzoekt de invoering inmiddels en heeft de Tweede Kamer toegezegd zich tot het uiterste in te spannen het nultarief nog deze kabinetsperiode in te voeren, en de Kamer vóór de zomer te informeren over een plan van aanpak.

Dat het niet direct kan, houdt verband met de lastige afbakening. Nu is de verkoop van eten en drinken, met uitzondering van alcoholische dranken, belast tegen 9%. Een nultarief voor groente en fruit betekent dat die categorie moet worden afgebakend. Maar hoe? Alleen onbewerkte groente en fruit? Of ook bewerkte producten, zoals gedroogde peulvruchten, een blikje tomatenpuree, gesneden groente en fruit of een fles vers vruchtensap? En hoe zit het met verspakketten of salades die naast groente en fruit ook vlees, vis, kruiden, noten of saus bevatten?

Het zijn slechts enkele voorbeelden die laten zien dat invoering onvermijdelijk leidt tot afbakeningsvragen en geschillen. De vrijheid van Nederland is bovendien niet onbegrensd: op grond van het Europese recht moeten soortgelijke producten dezelfde behandeling krijgen.

Is de maatregel wel wenselijk?

De vraag of invoering wenselijk is, lijkt een gepasseerd station. Toch zou het goed zijn als regering en Kamer daar niet aan voorbijgaan. Waar hebben we het over?

Stel dat een huishouden per week voor € 40 aan groente en fruit koopt. Daarop drukt nu € 3,30 btw (9/109 × € 40). Bij verlaging naar 0% heeft deze consument dus maximaal € 3,30 per week meer te besteden. Als het nultarief bedoeld is om de koopkracht van consumenten met een smalle beurs te versterken, zet dat niet echt zoden aan de dijk.

Bovendien leidt een verlaging alleen tot lagere prijzen als en voor zover de ondernemer die doorberekent. Doet hij dat niet of niet volledig, dan leidt de verlaging tot een hogere winstmarge en dus tot subsidiëring van de ondernemer. Onderzoek laat zien dat het prijsverlagende effect vaak beperkt en soms zelfs nihil is. In een working paper van het IMF uit 2015 wordt voorzichtig geconcludeerd dat gemiddeld ongeveer 30% van het voordeel bij de consument terechtkomt. Van die € 3,30 blijft dan vermoedelijk slechts een fractie over.

En dat is nog niet alles. Stel dat de prijs daadwerkelijk daalt, gaan consumenten het bespaarde bedrag dan volledig gebruiken om gezonder te leven? Nee. Voor groente en fruit ligt de prijselasticiteit volgens het Voedingscentrum en Raboresearch rond de 0,5: bij een prijsverlaging van 10% neemt de vraag met 5% toe. Zelfs als het voordeel volledig bij de consument terechtkomt, wat niet aannemelijk is, wordt hooguit de helft gebruikt om méér groente en fruit te kopen. In ons voorbeeld dus ongeveer € 1,65.

Ook het argument dat vooral lage inkomens gebaat zijn overtuigt niet. Leidt de verlaging al tot lagere prijzen, dan profiteren juist de hogere inkomens het meest, simpelweg omdat zij relatief meer aan groente en fruit uitgeven.

En dan is er nog de administratieve rompslomp voor ondernemers, de uitvoeringskosten voor de Belastingdienst en de kosten van afbakeningsgeschillen voor rechterlijke macht, Belastingdienst en ondernemers.

Regering en Kamer doen er dan ook verstandig aan dit goedbedoelde maar weinig doordachte voornemen te heroverwegen. Het is immers beter ten halve te keren dan ten hele te dwalen.